WOLNOŚĆ GOSPODARCZA
Wykład prof. Zdzisława Brodeckiego, prezentowany w ramach Dekady Biznesu na konferencji w Oddziale Gdańskim
Zasada wolności gospodarczej - jest jedną z podstawowych i konstytucyjnych zasad europejskiego porządku prawnego. Na niej opiera się jednolity rynek, zwany wewnętrznym rynkiem. Trudno ją dostrzec, gdyż przechodzenie od wspólnego rynku do rynku jednolitego odbywa się w drodze ewolucji. Wspólny rynek oparty jest na zasadzie ?zamkniętych granic" i wyjątki od niej w postaci czterech wolności związanych z liberalizacją rynku pracy i kapitału. Na wspólnym rynku istnieje swoboda przepływu towaru, siły roboczej, usług i kapitału.
ZASADA WOLNOŚCI GOSPODARCZEJ
Zasada wolności gospodarczej jest fundamentem dla:
* prawa pobytu,
* prawa do przedsiębiorczości,
* prawa do transferu (towarów i kapitału).
Obywatele Unii są wolni. Mają oni prawo pobytu na obszarze Wspólnoty. O tej swobodzie przesądzają^ dwa kryteria: obywatelstwo (decydujące o otwarciu przed obywatelami Unii granic bez wiz wjazdowych i pobytowych zobowiązań) i status pracownika (decydujący o osiedleniu się obywatela Unii w jakimkolwiek państwie członkowskim w celu świadczenia pracy).
Pracownicy to osoby, które z pracodawcą łączy stosunek pracy. Korzystają oni ze ?swobody przepływu" wówczas, gdy swoją pracę wykonują w państwie przyjmującym efektywnie i rzeczywiście. Podczas pobytu w tym państwie rnogą oni przebywać wraz z rodziną, z małżonkiem, z dziećmi do 21 lat, z rodzicami swoimi i współmałżonka i z osobami pozostającymi na ich utrzymaniu. Z kręgu podmiotów korzystających ze swobody przepływu siły roboczej wyłączone są osoby zatrudnione w administracji publicznej (art. 39 ust. 4). Obywatele Unii nie mają obowiązku dostarczenia organom państwa przyjmującego karty pobytu lub pracy wymaganej od cudzoziemców. Natomiast muszą oni wystąpić o wydanie im karty pobytu. Wydanie tej karty ma charakter deklaratywny, potwierdza fakt posiadania uprawnień. Państwo przyjmujące nie stosuje wobec obywateli Unii żadnych środków kontroli i nie zmusza ich do załatwiania uciążliwych formalności przewidzianych w przepisach o cudzoziemcach. Nie jest jednak wykluczone żaganie od nich podania, w celach statystycznych, informacji o pobycie.
Obywatele Unii są wolni wobec prawa. Zasada równouprawnienia jest przez Traktat uregulowana w formie negatywnej (w postaci zakazu wszelkich form dyskryminacji w sferze zatrudnienia, wynagrodzenia i innych warunków pracy) i w formie pozytywnej (w zakresie uznawania dyplomów i kwalifikacji zawodowych).
KAŻDA WOLNOŚĆ MA SWOJE GRANICE
Każda wolność ma swoje granice. Można się o tym przekonać w sytuacjach krytycznych, zwłaszcza w kontakcie z obcymi władzami, które osobom z tzw. marginesu starają się wyjaśnić pojęcia ordre public lub treść public policy. Prawo wspólnotowe i sędziowie ETS dbają o traktowanie tych osób z szacunkiem.
Obywatele Unii bez względu na swoją pozycję społeczną i finansową korzystają z wielu gwarancji procesowych w postępowaniu zmierzającym do zastosowania wobec nich klauzuli porządku publicznego. W rezultacie osoba ?wolna i równa" może być wydalona z państwa członkowskiego innego niż ojczyste wyłącznie w sytuacji, gdy jej własne zachowanie stanowi rzeczywiste i poważne zagrożenie dla bezpieczeństwa publicznego.
WOLNOŚĆ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI
Z powodu braku przejrzystej konstrukcji myślowej nie dostrzega się zasady wolności przedsiębiorczości jako jednej z wolności rynku jednolitego. Nie jest ona wyraźnie wymieniona w części przedstawiającej zasady ogólne i nie jest widoczna w części poświęconej polityce Wspólnoty. W Traktacie występuje ona w dwóch postaciach: prawa do prowadzenia działalności gospodarczej i prawa doświadczenia usług.
Obywatele jednego państwa członkowskiego przebywający na terenie innego państwa członkowskiego maja^ prawo do podejmowania działalności na własny rachunek oraz prawo zakładania firm i kierowania nimi. Reguły określające prawo prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby fizyczne mają zastosowanie do spółek i firm, które posiadają swą statutową siedzibę, zarząd lub główne przedsiębiorstwo w obrębie Wspólnoty. Za osoby świadczące usługi uważa się podmiot prowadzamy działalność przemysłową, handlową rzemieślniczą, polegającą na wykonywaniu wolnych zawodów. Krąg tych osób może być zwiększony o obywateli państw trzecich.
Wobec wszystkich podmiotów prowadzących działalność gospodarczą lub świadczących usługi, stosuje się zasadę równego traktowania. W kontekście usług ETS wyjaśnił, że równe traktowanie oznacza likwidację wszelkich form dyskryminacji ze względu na obywatelstwo albo siedzibę świadczącego usługę. Ma to największy ciężar gatunkowy przy ubieganiu się o licencję. Niemal każdy, kto załatwia licencję w obcym państwie, czuje pewna^ dozę niepokoju. Dopiero z chwilą upowszechniania się systemu jednolitej licencji sytuacja będzie dla biznesmenów bardziej komfortowa.
Europejscy biznesmeni naśladują swych kolegów zza oceanu. Przemierzają przestworza w pogoni za zyskiem czerpanym z pracy wykonywanej w kilku państwach członkowskich. Sędziowie ETS musieli odpowiedzieć na pytanie, czy osoby wykonujące wolne zawody mogą świadczyć pracę nie tylko w jednym państwie? Wyroki ferowane w tej sprawie są iście salomonowe. Na ich podstawie osoby wykonujące pracę legę artis mogą pracować w kilku państwach. Wobec osób, które nie dają, gwarancji należytego wykonywania zawodu, państwa członkowskie mogą, natomiast zastosować restrykcje, wszakże bez dyskryminacji ze względu na obywatelstwo.
EUROPEJSKA SPÓŁKA AKCYJNA
Europejskim firmom trudno jest uzyskać status typowy dla amerykańskich korporacji. Projekt rozporządzenia o ?europejskiej spółce akcyjnej" rodzi się w bólach, gdyż poszukuje się dla niej miejsca w gospodarce raczej społecznej niż liberalnej. Jak znaleźć kompromis między modelem niemieckim (z bezpośrednim przedstawicielstwem pracowników w radzie nadzorczej), modelem francuskim (z organem reprezentującym pracowników, swego rodzaju ?komitetem przedsiębiorstwa") i modelem brytyjskim (z formułą udziału pracowniczego stworzona, przez wspólne porozumienie negocjowane przez dyrekcje spółek założycielskich i przedstawicieli pracowników)? Jest to kolejne pytanie, bynajmniej nie retoryczne.
Międzynarodowy charakter wolności świadczenia usług wiąże się ze specyfiką prowadzonej działalności bądź ze specyfika, samego kontraktu. W tych sprawach nie ma odpowiedniego stopnia harmonizacji, albowiem wobec świadczonych usług stosuje się standard traktowania narodowego. Jedynie w Unii Walutowej wszystko podporządkowane jest ochronie wspólnego interesu. Świadczenie usług finansowych przypomina ?antybiotyk" wstrzykiwany do twardego jądra "europejskiej gospodarki".
Najwięcej rozporządzeń i dyrektyw dotyczy organizacji i zarządzania spółkami. Przedmiotem regulacji są, takie problemy, jak: europejska grupa interesu gospodarczego, kontrola koncentracji na poziomie wspólnotowym, fuzja spółek akcyjnych na poziomie krajowym, podział spółek akcyjnych, wspólny reżim fiskalny dla spółek-matek i spółek-córek różnych państw członkowskich, rachunkowość spółek i równoważność gwarancji wymaganych od spółek.
Liberalizacja usług bankowych dokonała się w trzech etapach: w pierwszym z nich została wydana dyrektywa o zniesieniu ograniczeń w wolności przedsiębiorczości i swobodnym świadczeniu usług w dziedzinie samodzielnej działalności banków, w drugim - dyrektywa dotycząca koordynacji przepisów ustawodawczych, wykonawczych i administracyjnych w zakresie dostępu do kredytów, a w trzecim - dyrektywa 89/646 dotycząca koordynacji przepisów ustawodawczych, wykonawczych i administracyjnych w zakresie podejmowania i prowadzenia transakcji przez instytucje kredytowe.
Liberalizacja usług ubezpieczeniowych również dokonała się w trzech etapach, tak w odniesieniu do ubezpieczeń na życie, jak i ubezpieczeń ?nie na życie" Pierwsza dyrektywa dotycząca ubezpieczeń gospodarczych była poświęcona zniesieniu ograniczeń w ubezpieczeniach bezpośrednich, druga z nich dokonała kolejnej liberalizacji w stosunku do ryzyk wielkich, a trzecia dyrektywa (92/49) zastąpiła system zgody branżowej systemem jednolitej zgody tak w odniesieniu do ryzyk wielkich, jak i masowych. Usługi inwestycyjne dotyczą walorów ruchomych (dyrektywa 93/ 22) 291 i giełdy papierów wartościowych (dyrektywa 79/279) 301.
PRAWO DO TRANSFERU
Prawo do transferu obejmuje swym zakresem traktatową swobodę przepływu towarów i traktatową swobodę przepływu kapitału. Tak w jednej, jak i w drugiej swobodzie istotą jest transfer ?owoców" przedsiębiorczości, w Europie ?bez granic" jest on czymś naturalnym.
Ponieważ jednak słupy graniczne wciąż stoją, stąd prawo do transferu towarów i kapitału nadal wywołuje problemy w praktyce.
Życie gospodarcze jest podstawą dialogu w skali międzynarodowej. W tym dialogu istotną rolę odgrywa porozumienie GATT, wprowadzające do stosunków międzynarodowych czyste reguły gry. Wśród nich palmę pierwszeństwa ma klauzula najwyższego uprzywilejowania. Straciła ona nieco swój blask z chwila, utworzenia unii celnej, która zniosła cła pomiędzy państwami członkowskimi EWG i ustanowiła wspólną taryfę celna, dla towarów pochodzących z państw członkowskich.
Zniesienie opłat celnych znacznie ograniczyło zakres przestrzenny obowiązywania i stosowania klauzuli najwyższego uprzywilejowania w imporcie, w eksporcie i w tranzycie.
Państwa z obszaru celnego WE zniosły nie tylko klasyczne opłaty celne, lecz i ?coś", co wywiera ten sam skutek. Rozszerzająca interpretacja ?opłat o podobnym skutku" przyczyniła się do usunięcia z tego obszaru niemalże wszystkich opłat związanych z przekraczaniem granic przez towary pochodzące z państw członkowskich. Obecnie na tym obszarze sa, dozwolone tylko trzy kategorie opłat.
Pierwszą kategorię opłat dozwolonych w obszarze celnym WE tworzą, opłaty z tytułu usług świadczonych przez służby państwowe w celu ochrony wspólnego dobra (np. opłaty z tytułu przeprowadzanych badań sanitarnych) bądź w celu obniżenia kosztów (np. opłaty z tytułu kontroli przeprowadzanej na prośbę importera nie na terenie urzędu celnego, lecz w głębi kraju).
Są, to usługi publiczne. Ich sens nie budzi żadnych wątpliwości. Nikt nie powinien wszakże się na nich wzbogacać. Dlatego sędziowie ETS dbają, o dostosowanie wysokości tych opłat do rzeczywistych na rzecz importerów lub eksporterów.
Do drugiej kategorii opłat dozwolonych w obszarze celnym UE zalicza się tzw. opłaty wewnętrzne. Przy ich pobieraniu zakazuje się dyskryminacji towarów pochodzących z innych państw członkowskich. Art. 90 TWE zobowiązuje państwa członkowskie do powstrzymania się od nakładania na towary zagraniczne jakichkolwiek bezpośrednich lub pośrednich podatków wyższych niż te, które są, nakładane na towary krajowe. Okiełznanie fiskusa nie jest łatwe.
J. ~ Orzecznictwo ETS dostarcza licznych przykładów naruszania tego zakazu przy wymierzaniu podatku drogowego, rocznego podatku na samochody, podatku nakładanego na różnego rodzaju alkohole. Trzecia kategoria opłat dozwolonych w obszarze celnym WE wiąże się z opłatami za kontrole przeprowadzane przez państwo członkowskie w sposób nie naruszający zakazu ograniczeń ilościowych i środków o podobnych skutkach w imporcie (art. 28 TWE) i w eksporcie związanych z funkcjonowaniem ?przedsiębiorstw świadczących usługi w ogólnym interesie gospodarczym lub mających charakter monopolu skarbowego". Z tych wyjątków korzysta się w rozsądnych granicach, ocenianych przez wysokich funkcjonariuszy Wspólnoty i sędziów ETS.
Traktat zabrania takiej pomocy świadczonej przez państwo lub pochodzącej z funduszy państwowych (i to bez względu na formę), która poprzez uprzywilejowanie określonego przedsiębiorstwa lub określonej gałęzi produkcji wypacza konkurencję (art. 87 ust. 1). Takie postępowanie wywiera negatywny wpływ na handel między państwami członkowskimi. W trakcie realizacji programów pomocowych wciąż ważna jest pomoc regionalna i pomoc sektorowa, chociaż punkt ciężkości wszelkiej pomocy z wolna przenosi się na wspieranie ośrodków przeznaczanych przez państwa członkowskie na realizację projektów ogólnoeuropejskich. Zmierza się do znacznego przyspieszenia rozwoju i dokonania kopernikańskiego przewrotu w sposobie myślenia.